Cyd-destun
Mae addysg o dan 18 oed i fod yn rhad ac am ddim yng Nghymru - ond i filoedd o ddysgwyr, mae cost, cymhlethdod ac annibynadwyedd teithio yn golygu nad yw'n syml. O gymunedau gwledig heb lwybrau bws gweithredadwy i ddysgwyr ag Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY) sy'n llywio cymorth ariannol anghyson a dameidiog, mae trafnidiaeth yn gwthio pobl ifanc i dlodi addysgol. Mae gormod o ddysgwyr yn cael eu gorfodi i ddewis cyrsiau, colegau neu hyd yn oed a ddylent aros mewn addysg o gwbl yn seiliedig nid ar ddyhead na gallu, ond ar a allant fforddio cyrraedd yno. Mae teithio gan ddysgwyr bellach yn un o'r rhwystrau mwyaf i gyfranogiad ôl-16 - a heb datrysiad cenedlaethol, mae'r system yn parhau annhegwch ac anghydraddoldeb trwy ddyluniad.
Heddiw (3 Mawrth 2026) mae Llywodraeth Cymru yn cynnal gweithdy teithio dysgwyr sy'n canolbwyntio ar addysg ôl-16. Mae'r nodyn briffio hwn ar gyfer Aelodau’r Senedd yn cyd-fynd â ffilm fer sy'n cynnwys dysgwyr coleg o bob cwr o Gymru, sy'n rhannu realiti dyddiol teithio i'r coleg - o gost ac unigedd gwledig i gefnogaeth ADY a gwasanaethau annibynadwy - gan amlygu'r rhwystrau y mae teithio dysgwyr yn parhau i brofi.
Cefndir
Mae teithio gan ddysgwyr yn gyson yw un o'r rhwystrau mwyaf y mae dysgwyr coleg yn eu hwynebu pan fyddant yn dechrau eu haddysg goleg, neu eu lleoliad gwaith, gydag ymchwil Llywodraeth Cymru yn nodi i 41% o bobl ifanc 16 i 24 oed, trafnidiaeth oedd y prif rwystr i ddechrau dilyn cwrs neu hyfforddiant newydd neu gael swydd newydd1.
Mae'r anghysondeb mewn trefniadau cyllido ar draws gwahanol awdurdodau lleol yn arwain at 'loteri cod post' i ddysgwyr, gyda rhai colegau a theuluoedd yn ysgwyddo pwysau costau trafnidiaeth cynyddol, yn enwedig i'r rhai o gefndiroedd difreintiedig a'r rhai sydd ag ADY. Mae nifer cynyddol o ddysgwyr yn profi tlodi addysgol oherwydd nad ydynt yn gallu fforddio teithio i'w coleg dewisol. Mae dysgwyr o gymunedau gwledig a threfol yn wynebu rhwystrau i gael mynediad at addysg bellach, gyda mynediad ac argaeledd yn cyflwyno heriau sylweddol.
Dywedodd dysgwr o Goleg Cambria, Matilda Croft, ei bod yn byw awr a hanner i ffwrdd o'i choleg, ac yn wreiddiol bu'n rhaid iddi gymryd sawl bws cyhoeddus cyn i'r coleg ddechrau talu am ei thrafnidiaeth,
"Roedd y coleg mor garedig i ganiatáu cludiant uniongyrchol i mi oherwydd fy mod i'n cael trafferth dal bysiau lluosog, yn enwedig os ydyn nhw'n rhedeg yn hwyr, ac oherwydd nad oes stop bws ger fy nhŷ, byddai colli'r bws cysylltu yn golygu na allwn fynychu'r coleg."
Mae'r gwahaniaethau hyn yn bygwth tanseilio effeithiolrwydd llwybrau i addysg a hyfforddiant ôl-16, gan na ddylai teithio byth fod y ffactor sy'n atal pobl ifanc rhag dilyn eu llwybrau dewisol neu gyflawni eu potensial. Mae mynd i'r afael â'r heriau teithio hyn yn hanfodol er mwyn sicrhau mynediad cyfartal at addysg a datblygu sgiliau ledled Cymru.
Yn 2024/25 roedd colegau yng Nghymru yn wynebu cynnydd o fwy na £3.2 miliwn mewn costau teithio dysgwyr - baich ychwanegol na allant barhau i'w amsugno flwyddyn ar ôl blwyddyn. Gyda chostau yn codi bob blwyddyn, bydd y pwysau ar gyllidebau coleg yn dwysáu. Dyna pam, yn ein maniffesto, Twf, Cyfle, a Thegwch, rydym yn galw ar Lywodraeth nesaf Cymru i gyflwyno cefnogaeth genedlaethol ar gyfer teithio gan ddysgwyr, gan sicrhau bod pob dysgwr yn cael ei drin yn deg, waeth a ydynt yn teithio ar fws cyhoeddus, trafnidiaeth a ariennir gan y coleg neu'r rheilffordd. Mae maniffesto UCM Cymru yn cefnogi hyn, gan alw ar Lywodraeth nesaf Cymru i weithredu i wneud trafnidiaeth yn fforddiadwy, yn hygyrch ac yn ddibynadwy i bob dysgwr.
Teithio i ddysgwyr ag Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY)
Er bod teithio yn cael ei grybwyll yn Neddf ADY a Thribiwnlys Addysg (Cymru) 2018, nid oes gofynion penodol ar gyfer teithio ôl-16. Er bod y Mesur Teithio gan Ddysgwyr (2008) yn cydnabod bod lefelau cyllid teithio gan ddysgwyr yn cael eu pennu gan awdurdodau lleol a cholegau, mae hyn yn arwain at ddarpariaeth anghyson. O ganlyniad, mae mynediad at gymorth teithio ADY yn amrywio'n sylweddol yn dibynnu ar y coleg, yr awdurdod lleol a lefel y cyllid neu'r offer arbenigol sydd ei angen.
Mae angen mwy o dryloywder a chyfathrebu rhwng awdurdodau lleol a cholegau wrth asesu ceisiadau dysgwyr ADY am drafnidiaeth arbenigol. Mewn rhai achosion, mae ceisiadau yn cael eu gwrthod heb ymgynghori â'r coleg, gan adael teuluoedd i amsugno'r costau. Mae colegau hefyd wedi galw am ddull mwy strwythuredig ac unffurf gan ysgolion ac awdurdodau lleol i baratoi dysgwyr ADY yn well gyda'r sgiliau a'r hyder sydd eu hangen i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, cyn symud ymlaen i'r coleg.
Mae rhai colegau hefyd yn adrodd bod dysgwyr ADY yn dewis y chweched dosbarth yn yr ysgol yn hytrach na choleg, dim ond oherwydd bod y cymorth trafnidiaeth sydd ar gael yno’n haws. Mae hyn yn adlewyrchu annhegwch yn y ddarpariaeth, gan fod nifer o awdurdodau lleol yn cynnig teithio am ddim i ddysgwyr chweched dosbarth ysgol, ond nid i'r rhai sy'n mynychu'r coleg.
Cynllun Bws £1
Mae ColegauCymru yn croesawu'r cynllun i bobl ifanc 21 oed ac iau dalu £1 am docyn bws yng Nghymru. Mae'r cynllun yn cydnabod y pwysau cynyddol ar golegau i gefnogi teithio gan ddysgwyr, gan gynnwys teithio i leoliadau gwaith sy'n rhan o raglenni astudio.
Er bod y cynllun yn darparu rhywfaint o gefnogaeth, nid yw'n mynd yn ddigon pell. Mae llawer o gampysau coleg mewn ardaloedd gwledig heb fynediad at lwybrau bysiau cyhoeddus, ac mewn ardaloedd eraill, nid yw amserlenni bysiau yn cyd-fynd ag amserlenni'r coleg sy'n golygu bod dysgwyr mewn perygl o golli dechrau eu sesiwn addysgu. Yn ogystal, mae llawer o ddysgwyr yn dibynnu ar deithio ar y trên er mwyn cael mynediad i'r coleg, nad yw wedi'i gynnwys yn y cynllun.
Dywedodd Llywodraethwr Myfyrwyr Coleg Caerdydd a'r Fro, Ariana Mendes, wrthym,
"Mae'r cynllun bysiau £1 yn wych, ond mae angen ei ymestyn i drenau. Mae nifer o fyfyrwyr yn dal i ddibynnu ar sawl dull o drafnidiaeth, a gall hyn orfodi dysgwyr i newid eu dewisiadau coleg... Ni ddylai opsiynau teithio benderfynu pa goleg y gall dysgwr ei fynychu."
Ychwanegodd dysgwr Coleg y Cymoedd, James Jones,
"Mae'r cynllun £1 wedi arbed llawer o arian i mi... ond pan nad oes bysiau, neu pan maen nhw'n llawn ac yn pasio heibio, nid yw'n gweithio o hyd - ni allaf gyrraedd y coleg."
Teithio i Brentisiaethau a’r Chweched Dosbarth
Dydy Prentisiaid ddim yn derbyn unrhyw gymorthdaliadau teithio pwrpasol, gan eu bod yn cael eu dosbarthu fel 'cyflogedig' yn hytrach na dysgwyr. O ganlyniad, gall darparwyr trafnidiaeth gyhoeddus gynnig gostyngiadau safonol i bobl ifanc yn unig, nid teithio am ddim.
Yn ystod cyfarfod y Grŵp Trawsbleidiol ar gyfer Addysg Bellach a Sgiliau ar 20 Ionawr 2026, tynnodd dysgwyr ar ein panel cyfranogiad ôl-16 sylw at yr anghydraddoldeb yn y ddarpariaeth: mae disgyblion chweched dosbarth ysgolion yn derbyn cludiant am ddim, tra nad oes sicrwydd o ddarpariaeth am ddim ar gyfer dysgwyr coleg. Mae'r anghysondeb hwn yn creu rhwystr annheg i addysg bellach.
Darllenwch fwy am y drafodaeth banel: Dysgwyr coleg yn rhannu barn ar heriau cyfranogi yn y Senedd.
Casgliad
Mae cost a mynediad at drafnidiaeth yn parhau i fod yn y rhwystrau mwyaf i addysg i ormod o ddysgwyr yng Nghymru. Er bod camau tuag at gynnig cenedlaethol mwy fforddiadwy yn cael eu croesawu, mae newid go iawn yn gofyn am ddatrysiad i deithio gan ddysgwyr cyson, hirdymor - un sy'n cwmpasu teithiau coleg a lleoliad gwaith, yn cyd-fynd â dyletswyddau ADY, ac yn cael ei gefnogi gan gapasiti rhwydwaith dibynadwy.
Rhaid i Gymru ymrwymo i ddull teg, cenedlaethol sy'n trin mynediad at addysg fel hawl. Dim ond trwy ddull cydgysylltiedig, traws-lywodraethol, gan weithio gydag awdurdodau lleol ac ymgysylltu â cholegau addysg bellach yn llawn, y gellir cyflawni hyn. Rhaid i unrhyw gynnig teithio i ddysgwyr y dyfodol gynnwys addysg ôl-16 yn glir, sy'n cwmpasu dysgwyr coleg a phrentisiaid sy'n teithio i leoliadau gwaith. Byddai datrysiad ledled Cymru yn codi dysgwyr allan o dlodi, yn cefnogi lles, yn ehangu cyfranogiad ac yn cryfhau'r gweithlu yn y dyfodol - gan ddarparu teithio teg a dyfodol teg i Gymru.
Gwybodaeth Bellach
Gwyliwch y fideo Teithio Teg, Dyfodol Teg
Maniffesto ColegauCymru ar gyfer etholiad y Senedd 2026
Twf, Cyfle a Thegwch
Amy Williams, Swyddog Polisi
Amy.Williams@ColegauCymru.ac.uk
